การประเมินผลตอบแทนทางสังคมจากการลงทุน (Social Return on Investment: SROI) เป็นแนวทางสำคัญในการประเมินคุณค่าและผลกระทบที่เกิดขึ้นจากการดำเนินงานด้านการวิจัยและโครงการบริการวิชาการ โดยมุ่งเน้นการวิเคราะห์ผลลัพธ์ (Outcome) และผลกระทบ (Impact) ที่เกิดขึ้นต่อผู้รับประโยชน์ ผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย ชุมชน สังคม เศรษฐกิจ และสิ่งแวดล้อม มากกว่าการพิจารณาเพียงจำนวนกิจกรรมหรือการใช้จ่ายงบประมาณ ทั้งนี้ SROI เป็นกระบวนการที่นำผลลัพธ์ทางสังคมและสิ่งแวดล้อมมาแปลงเป็นมูลค่าทางการเงิน โดยใช้ Financial Proxy และนำมาเปรียบเทียบกับมูลค่าการลงทุน เพื่อสะท้อนให้เห็นว่าการลงทุน 1 บาท สามารถสร้างคุณค่าทางสังคมได้มากน้อยเพียงใด กระบวนการประเมิน SROI ประกอบด้วย การกำหนดขอบเขตการประเมิน การวิเคราะห์ผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย การจัดทำเส้นทางการเปลี่ยนแปลง (Impact Pathway) การกำหนดตัวชี้วัดผลลัพธ์ การแปลงผลลัพธ์เป็นมูลค่าทางการเงิน และการพิจารณาปัจจัยที่อาจส่งผลต่อมูลค่าผลประโยชน์ ได้แก่ Deadweight, Attribution, Displacement และ Drop-off ก่อนนำมาคำนวณอัตราผลตอบแทนทางสังคมจากการลงทุน โดยหัวใจสำคัญของการประเมินไม่ได้อยู่ที่ตัวเลข SROI เพียงอย่างเดียว แต่รวมถึงคุณภาพของข้อมูล ความเหมาะสมของตัวชี้วัด แหล่งที่มาของ Financial Proxy และความสมเหตุสมผลของสมมติฐานที่ใช้ในการประเมิน การประยุกต์ใช้ SROI กับงานวิจัยและโครงการบริการวิชาการสามารถดำเนินการได้ตั้งแต่ก่อนเริ่มโครงการ ระหว่างดำเนินโครงการ หลังดำเนินโครงการ และในระยะติดตามผลกระทบ เพื่อให้สามารถเชื่อมโยงทรัพยากร กิจกรรม ผลผลิต ผลลัพธ์ และผลกระทบได้อย่างเป็นระบบ ผลการประเมินสามารถนำไปใช้ประกอบการตัดสินใจด้านงบประมาณ การพัฒนาตัวชี้วัด การปรับปรุงและขยายผลโครงการ ตลอดจนการสื่อสารคุณค่าของงานวิจัยและบริการวิชาการต่อผู้บริหารและผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย ดังนั้น SROI จึงเป็นเครื่องมือที่ช่วยให้มหาวิทยาลัยสามารถแสดงให้เห็นอย่างเป็นรูปธรรมว่าเงินลงทุนทางวิชาการก่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลงและสร้างคุณค่าให้แก่สังคมอย่างไร

การประเมินผลตอบแทนทางสังคมจากการลงทุน (SROI) สำหรับงานวิจัยและโครงการบริการวิชาการ

วิทยากร : อาจารย์ ดร.วารัชต์  มัธยมบุรุษ ตำแหน่ง รองผู้อำนวยการสถาบันนวัตกรรมและถ่ายทอดเทคโนโลยี สถาบันนวัตกรรมและถ่ายทอดเทคโนโลยี มหาวิทยาลัยพะเยา

ความสำคัญของการประเมินผลกระทบ

ในปัจจุบัน การดำเนินงานด้านการวิจัยและบริการวิชาการไม่ได้มุ่งเน้นเฉพาะการดำเนินกิจกรรมให้บรรลุเป้าหมายหรือการใช้จ่ายงบประมาณตามแผนเท่านั้น แต่ให้ความสำคัญกับ ผลลัพธ์ (Outcome) และผลกระทบ (Impact) ที่เกิดขึ้นต่อผู้รับประโยชน์ ชุมชน สังคม เศรษฐกิจ และสิ่งแวดล้อม

การประเมินผลกระทบจึงเป็นกระบวนการสำคัญที่ช่วยให้หน่วยงานสามารถตอบคำถามได้ว่า “การลงทุนในโครงการก่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลงอะไร และสร้างคุณค่าให้แก่สังคมมากน้อยเพียงใด”

โดยเฉพาะงานวิจัยและโครงการบริการวิชาการ ซึ่งผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นอาจไม่ได้อยู่ในรูปของรายได้หรือกำไรโดยตรง เช่น การเพิ่มความรู้ การเปลี่ยนแปลงพฤติกรรม การลดต้นทุน การเพิ่มคุณภาพชีวิต การสร้างเครือข่าย หรือการลดผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม การประเมินในรูปแบบ SROI จึงช่วยทำให้คุณค่าเหล่านี้สามารถถูกนำมาวิเคราะห์และสื่อสารอย่างเป็นระบบ

SROI (Social Return on Investment) หรือ การประเมินผลตอบแทนทางสังคมจากการลงทุน เป็นแนวทางการประเมินที่นำผลลัพธ์ด้านสังคมและสิ่งแวดล้อมที่เกิดจากโครงการมา แปลงเป็นมูลค่าทางการเงิน (Monetized Value) แล้วนำมาเปรียบเทียบกับมูลค่าทางการเงินของต้นทุนหรือเงินลงทุนที่ใช้ในการดำเนินโครงการ

กล่าวอย่างง่าย คือ SROI ช่วยตอบว่า

“ลงทุน 1 บาท สามารถสร้างคุณค่าหรือผลตอบแทนทางสังคมได้กี่บาท”

เอกสารต้นทางอธิบายแนวคิด SROI ในลักษณะการนำ Social Impact มาแปลงเป็นมูลค่าเงิน และเปรียบเทียบกับต้นทุนที่ใช้ในการดำเนินงาน

ทำไม SROI จึงสำคัญกับงานวิจัยและบริการวิชาการ

SROI ช่วยให้งานวิจัยและบริการวิชาการสามารถแสดงคุณค่าที่เกิดขึ้นได้ครอบคลุมมากกว่าการรายงานเพียงจำนวนกิจกรรมหรือจำนวนผู้เข้าร่วม ได้แก่

• สะท้อนผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นจริง กับผู้รับประโยชน์และผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย
• เชื่อมโยงงบประมาณกับผลกระทบ ที่เกิดขึ้นจากการลงทุน
• ช่วยกำหนด ตัวชี้วัดผลลัพธ์และผลกระทบ ได้ชัดเจนขึ้น
• ช่วยสื่อสารคุณค่าของงานวิจัยต่อผู้บริหาร ชุมชน หน่วยงาน และผู้กำหนดนโยบาย
• ใช้เป็นข้อมูลประกอบการ พัฒนาและปรับปรุงโครงการในอนาคต
• ช่วยให้หน่วยงานเห็นว่าโครงการหนึ่ง ๆ สร้างคุณค่าในมิติ เศรษฐกิจ สังคม และสิ่งแวดล้อม อย่างไร

แนวคิดและองค์ประกอบ

Input → Activities → Output → Outcome → Impact

หัวใจสำคัญของการประเมิน SROI คือการทำความเข้าใจ เส้นทางการเปลี่ยนแปลง (Impact Pathway) ตั้งแต่ทรัพยากรที่นำเข้าสู่โครงการจนถึงผลกระทบที่เกิดขึ้นในระยะยาว

ตัวอย่าง

งบประมาณและบุคลากร
↓
จัดอบรม/ถ่ายทอดองค์ความรู้
↓
มีผู้เข้าร่วมและได้รับความรู้
↓
ผู้เข้าร่วมนำความรู้ไปใช้
↓
เกิดการเปลี่ยนแปลงด้านรายได้ คุณภาพชีวิต หรือประสิทธิภาพการทำงาน

Stakeholder หรือผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย หมายถึง บุคคล กลุ่มบุคคล หรือหน่วยงานที่ได้รับประโยชน์ ได้รับผลกระทบ หรือมีส่วนเกี่ยวข้องกับโครงการ

ตัวอย่างเช่น

• ผู้รับบริการหรือกลุ่มเป้าหมาย
• ชุมชน
• นักวิจัยและผู้ดำเนินโครงการ
• หน่วยงานภาครัฐ
• ภาคเอกชน
• องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น
• ผู้สนับสนุนงบประมาณ

การระบุ Stakeholder อย่างเหมาะสมจะช่วยให้การประเมินสามารถค้นหาว่า “ใครเกิดการเปลี่ยนแปลงอะไรจากโครงการ”

Stakeholder Analysis การวิเคราะห์ผู้มีส่วนได้ส่วนเสียควรพิจารณาอย่างน้อย 2 ประเด็นสำคัญ คือ

ระดับความสนใจ (Interest) และ ระดับอิทธิพล (Influence)

สามารถจัดกลุ่มเป็น 4 กลุ่ม ได้แก่

1. ความสนใจสูง – อิทธิพลสูง
2. ความสนใจสูง – อิทธิพลต่ำ
3. ความสนใจต่ำ – อิทธิพลสูง
4. ความสนใจต่ำ – อิทธิพลต่ำ

เอกสารต้นทางนำเสนอ Interest–Influence Grid เพื่อช่วยวิเคราะห์และกำหนดแนวทางบริหารจัดการ Stakeholder โดยเฉพาะกลุ่มที่มีทั้งความสนใจและอิทธิพลสูง

Outcome และตัวชี้วัด

Outcome คือ การเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นจากการดำเนินโครงการ ไม่ใช่เพียงจำนวนกิจกรรมหรือผลผลิต

ตัวอย่าง Outcome เช่น

• ความรู้และทักษะเพิ่มขึ้น
• รายได้เพิ่มขึ้น
• ลดค่าใช้จ่าย
• ลดระยะเวลาการทำงาน
• สุขภาพดีขึ้น
• ลดการเดินทาง
• ลดการใช้ทรัพยากร
• สิ่งแวดล้อมดีขึ้น

จากนั้นจึงกำหนด ตัวชี้วัด (Indicator) เพื่อใช้ตรวจสอบว่าการเปลี่ยนแปลงนั้นเกิดขึ้นจริงหรือไม่

Financial Proxy

Financial Proxy คือ ค่าตัวแทนทางการเงิน ที่ใช้แปลง Outcome ที่ไม่สามารถตีราคาโดยตรงให้เป็นมูลค่าทางการเงิน

ตัวอย่างจากกรณีศึกษาในเอกสาร ได้แก่

การเลือก Proxy ควรมีเหตุผลและแหล่งข้อมูลที่สามารถอธิบายและตรวจสอบได้

กระบวนการประเมิน SROI

1. กำหนดขอบเขต

กำหนดให้ชัดเจนว่า จะประเมินโครงการอะไร ประเมินกับใคร ประเมินในช่วงเวลาใด และต้องการตอบคำถามอะไร

เช่น การประเมินผลกระทบของโครงการบริการวิชาการในระยะเวลา 3–5 ปี

2. วิเคราะห์ผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย

ระบุ Stakeholder ที่เกี่ยวข้องทั้งหมด และพิจารณาว่าแต่ละกลุ่มได้รับผลกระทบหรือเกิดการเปลี่ยนแปลงอย่างไร

การมีส่วนร่วมของ Stakeholder มีความสำคัญ เพราะช่วยให้การประเมินสะท้อนผลลัพธ์ที่มีความหมายต่อผู้ได้รับผลกระทบจริง

3. วิเคราะห์การเปลี่ยนแปลง

วิเคราะห์เส้นทางจากกิจกรรมไปสู่ผลลัพธ์ เช่น

กิจกรรม → ผลผลิต → การเปลี่ยนแปลง → ผลกระทบ

ตัวอย่างถ่ายทอดองค์ความรู้ด้านการเกษตร
→ เกษตรกรได้รับความรู้
→ นำความรู้ไปใช้
→ ลดต้นทุนการผลิต
→ รายได้สุทธิเพิ่มขึ้น

4. กำหนดตัวชี้วัด

กำหนดตัวชี้วัดที่สามารถแสดงให้เห็นการเปลี่ยนแปลงได้ เช่น

• จำนวนผู้ที่นำความรู้ไปใช้
• จำนวนรายได้ที่เพิ่มขึ้น
• จำนวนต้นทุนที่ลดลง
• จำนวนวันที่ลดลง
• จำนวนผู้ที่มีพฤติกรรมเปลี่ยนแปลง
• จำนวนพื้นที่ที่ได้รับการพัฒนา

5. แปลงผลลัพธ์เป็นมูลค่าทางการเงิน

นำ Outcome ที่ได้มาหา Financial Proxy เพื่อประมาณมูลค่าเป็นเงิน

ตัวอย่าง

ลดค่าใช้จ่ายได้ 100 ครั้ง × 800 บาท/ครั้ง
= มูลค่าผลประโยชน์ 80,000 บาท

6. พิจารณา Deadweight / Attribution / Displacement

เพื่อป้องกันการประเมินผลประโยชน์สูงเกินจริง ต้องพิจารณาปัจจัยที่ไม่ได้เกิดจากโครงการโดยตรง

Deadweight ผลลัพธ์ที่อาจเกิดขึ้นอยู่แล้ว แม้ไม่มีโครงการ

Attribution ผลลัพธ์ส่วนที่เกิดจากปัจจัยหรือหน่วยงานอื่นร่วมด้วย

Displacement ผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นจากโครงการอาจไปแทนที่ผลลัพธ์ในส่วนอื่น นอกจากนี้ ในกรณีที่ประเมินผลหลายปี อาจพิจารณา Drop-off ซึ่งหมายถึงการลดลงของผลลัพธ์เมื่อเวลาผ่านไป เอกสารต้นทางระบุแนวคิดการหักมูลค่าผลลัพธ์ที่ไม่ได้เกิดจากกิจกรรมโดยตรง โดยเกี่ยวข้องกับ Attribution, Deadweight และ Displacement

7. คำนวณผลตอบแทน

เมื่อได้มูลค่าผลประโยชน์ที่ผ่านการปรับแล้ว จึงนำมาเปรียบเทียบกับเงินลงทุน เพื่อคำนวณอัตราผลตอบแทนทางสังคม

การคำนวณและตัวอย่าง

สูตร SROI แนวคิดพื้นฐานของ SROI คือ

SROI = มูลค่าปัจจุบันของผลประโยชน์รวม ÷ มูลค่าการลงทุนรวม

ผลลัพธ์ที่ได้จะแสดงในรูป เช่น

SROI = 12 : 1

หมายถึง เงินลงทุน 1 บาท สามารถสร้างมูลค่าผลประโยชน์ทางสังคมที่ประเมินได้ประมาณ 12 บาท

เอกสารต้นทางยกตัวอย่างแนวคิดว่า หากลงทุน 10,000 บาท และสร้างมูลค่าทางสังคม 200,000 บาท จะเท่ากับลงทุน 1 บาท สร้างผลตอบแทนทางสังคม 20 บาท

ความสัมพันธ์กับ ROI, NPV, IRR และ FV

ในการวิเคราะห์ผลตอบแทน เอกสารต้นทางกล่าวถึงตัวชี้วัดที่เกี่ยวข้อง ได้แก่ ROI, NPV, IRR และ FV

ตัวอย่างการคำนวณ

สมมติว่า

• เงินลงทุน = 800,000 บาท
• มูลค่าผลประโยชน์ปัจจุบัน = 9,600,000 บาท

ดังนั้น

SROI = 9,600,000 ÷ 800,000

SROI = 12 : 1

จึงสามารถสื่อสารได้ว่า

“ทุกการลงทุน 1 บาท สามารถสร้างมูลค่าผลประโยชน์ทางสังคมที่ประเมินได้ประมาณ 12 บาท”

ทั้งนี้ ค่า SROI เป็นผลจากข้อมูล สมมติฐาน ขอบเขต และวิธีการประเมินที่กำหนด จึงควรนำเสนอควบคู่กับวิธีการคำนวณและแหล่งข้อมูล

ตัวอย่างกรณีศึกษาจากเอกสาร

ตัวอย่างหนึ่งในเอกสารคือโครงการท่องเที่ยวชุมชนบ้านหนองหล่ม จังหวัดพะเยา ซึ่งวิเคราะห์ประโยชน์หลายด้าน เช่น รายได้จากการท่องเที่ยว รายได้ของเครือข่ายธุรกิจ การลดการทำลายระบบนิเวศ การลดการย้ายถิ่น และการประหยัดงบประมาณภาครัฐ

การนำไปใช้/การประยุกต์ใช้กับโครงการบริการวิชาการ

SROI สามารถนำมาใช้เป็นกรอบในการออกแบบ ติดตาม และประเมินผลโครงการบริการวิชาการตั้งแต่ต้นทางจนถึงผลกระทบระยะยาว โดยสามารถดำเนินการดังนี้

1. ก่อนดำเนินโครงการ กำหนด Stakeholder, Outcome และ Impact Pathway
2. ระหว่างดำเนินโครงการ เก็บข้อมูล Input, Activities และ Output อย่างต่อเนื่อง
3. หลังดำเนินโครงการ ติดตาม Outcome และการเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นกับกลุ่มเป้าหมาย
4. ระยะต่อเนื่อง ติดตามผลกระทบและประเมินมูลค่าผลประโยชน์ทางสังคม

แนวทางดังกล่าวช่วยให้การประเมินไม่ใช่เพียงการรายงานว่า “ดำเนินกิจกรรมครบหรือไม่”

แต่สามารถตอบได้ว่า “กิจกรรมนั้นสร้างการเปลี่ยนแปลงอะไรให้กับสังคม”

ประโยชน์ที่หน่วยงานจะได้รับ

การนำ SROI มาใช้ช่วยให้หน่วยงาน

• เห็นคุณค่าของโครงการในมิติเศรษฐกิจ สังคม และสิ่งแวดล้อม
• มีข้อมูลประกอบการตัดสินใจด้านงบประมาณ
• สามารถสื่อสารผลกระทบของงานวิจัยและบริการวิชาการได้ชัดเจน
• พัฒนาระบบตัวชี้วัดให้มุ่งเน้น Outcome และ Impact
• ใช้ผลการประเมินเพื่อปรับปรุงและขยายผลโครงการ
• สร้างฐานข้อมูลผลกระทบสำหรับการรายงานต่อผู้บริหารและผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย

ข้อควรระวัง

การประเมิน SROI ควรให้ความสำคัญกับ คุณภาพของข้อมูลและความสมเหตุสมผลของสมมติฐาน มากกว่าการมุ่งให้ได้ค่า SROI ที่สูง

สิ่งที่ควรระวัง ได้แก่

1. ไม่เลือก Financial Proxy เพียงเพราะให้มูลค่าสูง
2. ต้องมีหลักฐานสนับสนุนว่า Outcome เกิดขึ้นจริง
3. ต้องพิจารณาว่าผลลัพธ์เกิดจากโครงการมากน้อยเพียงใด
4. ต้องคำนึงถึง Deadweight, Attribution และ Displacement
5. ต้องเปิดเผยวิธีการคำนวณและสมมติฐานอย่างโปร่งใส
6. ไม่ควรตีความว่า SROI สูงหมายความว่าโครงการมีคุณภาพสูงกว่าเสมอ เพราะต้องพิจารณาบริบทและคุณภาพของหลักฐานร่วมด้วย

สรุปองค์ความรู้

SROI เป็นเครื่องมือที่ช่วยเปลี่ยน “ผลลัพธ์ของโครงการ” ให้เห็นเป็น “คุณค่าที่เกิดขึ้นต่อสังคม”

หัวใจสำคัญไม่ได้อยู่ที่ตัวเลข SROI เพียงอย่างเดียว แต่อยู่ที่กระบวนการตั้งแต่การระบุผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย
การค้นหาการเปลี่ยนแปลง การกำหนดตัวชี้วัด การเลือก Financial Proxy และการพิจารณาปัจจัยที่เกี่ยวข้อง เพื่อให้สามารถอธิบายได้อย่างมีเหตุผลว่า การลงทุนของโครงการนำไปสู่การเปลี่ยนแปลงอะไร และสร้างคุณค่าให้กับใคร

ดังนั้น การนำ SROI มาประยุกต์ใช้กับ งานวิจัยและโครงการบริการวิชาการ จะช่วยให้มหาวิทยาลัยสามารถแสดงให้เห็นคุณค่าของการลงทุนทางวิชาการได้อย่างเป็นรูปธรรม และนำผลการประเมินไปใช้ในการพัฒนาโครงการ การจัดสรรทรัพยากร และการสร้างผลกระทบต่อสังคมอย่างต่อเนื่อง

SROI ไม่ได้วัดเพียงว่าเราใช้เงินไปเท่าไร แต่ช่วยให้เห็นว่าเงินที่ลงทุนไป

สร้างการเปลี่ยนแปลงและคุณค่าให้กับสังคมอย่างไร”

คำสำคัญ

SROI, Social Return on Investment, ผลตอบแทนทางสังคม, Social Impact, Outcome, Impact, Stakeholder, Stakeholder Analysis, Financial Proxy, งานวิจัย, บริการวิชาการ